Genetyka i hodowla

Księga rodowodowa | Program hodowlany

Księga rodowodowa



Księgi Rodowodowe Żubrów

Wszystkie żubry rodzące się w zagrodach wpisywane są indywidualnie do Księgi Rodowodowej Żubrów, a w stadach wolnych rejestruje się jedynie liczbę zwierząt. Każdy  żubr ma swój numer i imię, wpisuje się jego datę i miejsce urodzenia, numery i imiona rodziców oraz wszystkie informacje o przewożeniu osobnika między różnymi ośrodkami. Od początku działania Księgi postanowiono każdej hodowli „przydzielić” litery rozpoznawcze, które miały rozpoczynać każde imię urodzonego w danym miejscu żubra. Ośrodek hodowli w Białowieży a później wszystkie polskie hodowle dostały „PO” dla czystych żubrów nizinnych i „PU” dla mieszańców białowiesko-kaukaskich. Pszczyna – w owym czasie niemiecka – otrzymała „PL” jako litery rozpoznawcze dla swoich żubrów. Aktualnie w rezerwatach i ogrodach zoologicznych w Polsce są tylko żubry nizinne i ich imiona zaczynają się na PO, czasami na PL.

Księga Rodowodowa prowadzi rejestr wykorzystanych nazw, co ułatwia hodowcom wybór nowych imion, ale nie jest łatwo znaleźć w polskim języku nazwy, które nie były wykorzystywane. Popularne, szczególnie w ostatnich latach stało się ogłaszanie konkursów na znalezienie odpowiedniego imienia.

W pierwszych latach działalności Towarzystwa żubry wróciły do Polski. Początkowo sprowadzono do poznańskiego ogrodu zoologicznego parę o numerach rodowodowych i imionach: 96 Gatczyna i 101 Hagen. Obecność tych osobników miała bardzo duże znaczenie dla rozwoju idei ratowania żubra w naszym kraju. Pod koniec lat 20-tych sprowadzono do Białowieży dwie siostry 93 Bisertę i 161 Biskayę oraz byka 163 Borusse. Byk 163 Borusse był potomkiem Kaukasusa – mieszańcem między podgatunkami. Głównym celem, jaki stawiała sobie hodowla białowieska była hodowla czystych żubrów nizinnych i w tym celu sprowadzono ze Sztokholmu w 1935 roku samca 186 Bjornson. Niestety byk ten padł po walce z Borusse. Sprowadzony później z Pszczyny samiec 229 Plisch miał bardzo duże znaczenie w hodowli białowieskich żubrów, gdyż pozostawił po sobie liczne potomstwo.

Po II wojnie według danych z Księgi Rodowodowej żyły 103 (43,60) żubry z czego 44 (20,24) w Polsce. Najliczniejsze były dwie hodowle: w Białowieży (15 żubrów) i w polskiej już Pszczynie (20 osobników). Pozostałe żubry znajdowały się w Niepołomicach (5 żubrów) i  Ogrodzie Zoologicznym w Łodzi (4 osobniki). Od tego czasu polska hodowla żubrów rozwija się znakomicie. Dała ona początek wielu hodowlom zagranicznym, w latach 1946-1994 wyeksportowano ponad 240 żubrów.

Założyciele współczesnej populacji żubra

Po zbadaniu rodowodów żubrów okazało się, że wszystkie obecnie żyjące osobniki wywodzą się od 12 założycieli (Lista założycieli w tabeli). Jeden z założycieli to 100 Kaukasus – przedstawiciel podgatunku kaukaskiego, pozostałe 4 samce i 7 samic to żubry nizinne. Potomstwo żubra kaukaskiego, czyli mieszańce między podgatunkami, stanowi linię białowiesko-kaukaską. Czyste żubry nizinne stanowią linię białowieską lub nizinną. Niestety nie wszyscy z 11 założycieli podgatunku nizinnego pozostawili potomstwo podgatunkowo czyste, cztery samice: 35 Plewna, 46 Placida, 95 Garde i 96 Gatczyna dały potomstwo jedynie mieszańcowe. Linia nizinna wywodzi się więc jedynie od 7 założycieli. Wspomnieć należy o linii pszczyńskiej, wywodzącej się jedynie od pary założycieli (42 Planta i 45 Plebejer). Ponieważ ta mała liczebnie linia należy do podgatunku żubrów nizinnych często jest ujmowana razem. W rezerwacie Żubrowisko w Pszczynie i zagrodzie w Pszczyńskim Parku linia ta jest kultywowana i zwierzęta do niej należące mają imiona rozpoczynające się na PL.

Linia białowiesko-kaukaska jest otwarta, co oznacza że potomek przedstawicieli  dwóch różnych linii będzie należał do linii białowiesko-kaukaskiej. Linia nizinna jest zamknięta, gdyż tylko potomek pary żubrów nizinnych należy do tej linii. Z tego powodu w niewoli wzrastała dysproporcja pomiędzy liczebnością obu linii na korzyść białowiesko-kaukaskiej.

Program hodowlany

W całej Polsce (z wyjątkiem Bieszczad) hodowane są żubry należące do czystej linii nizinnej. Aby zminimalizować niekorzystny wpływ małej liczby założycieli na kondycję genetyczną tej populacji, wprowadzono w jej obrębie specjalny program hodowlany.

Celem tego programu jest ochrona zmienności genetycznej poprzez niedopuszczanie do utraty genów z puli genowej i unikanie kojarzenia zwierząt blisko spokrewnionych. Narzędziami realizacji programu hodowlanego są: wybór zwierząt do dalszej hodowli (lub wybór zwierząt do eliminacji) oraz właściwy dobór kojarzeń. Aby zapobiec wypadaniu genów z populacji, w miarę możliwości dąży się do wyrównywania udziału wszystkich przodków w puli genowej populacji. Realizuje się to poprzez preferowanie w hodowli zwierząt, które w swoim genotypie mają wysoki procent założycieli najsłabiej reprezentowanych. Równocześnie dokłada się starań, aby geny wszystkich osobników były rozprzestrzenianie wśród potomstwa równomiernie. Realizuje się to poprzez pozostawianie do hodowli równych pod względem liczebności grup potomstwa wszystkich rodziców. Takie postępowanie jest równoznaczne z brakiem preferencji a tym samym presji selekcyjnej, czyli żaden z rodziców nie pozostawia w kolejnym pokoleniu zdecydowanie więcej swoich genów. Takie wyrównywanie liczebności grup potomstwa wpływa na wybór zwierząt do eliminacji. Z kolei dzięki sterowaniu kojarzeniami można też minimalizować wielkości inbredu łącząc ze sobą zwierzęta najbardziej odległe genetycznie.

Literatura

Grzegrzółka B., Olech W., Krasiński Z. A., 2004. Struktura genetyczna wolnych stad żubrów nizinnych w Polsce. Parki Narodowe i Rezerwaty Przyrody, 23 (4): 665-677.

Olech W., 1997. Rola Ośrodków Hodowli Żubrów w proponowanym ogólnokrajowym programie hodowlanym dla hodowli zamkniętej. Parki Narodowe i Rezerwaty Przyrody, 16 (4): 71-81.

Olech W., 2003. Hodowla żubrów w Polsce. Agricola 57, SGGW Warszawa, s. 71-81.

Olech W. (red.), Bielecki W., Bołbot A., Bukowczyk I., Dackiewicz J., Dymnicka M., Hławiczka M., Krasiński Z., Nowak Z., Perzanowski K., Raczyński J., Tęsiorowski W., Wyrobek K., 2008. Hodowla żubrów. Poradnik utrzymania w niewoli. Stowarzyszenie Miłośników Żubrów, Warszawa, s. 1-100.

Możliwość komentowania jest wyłączona.